Արցախի մշակութային ժառանգության ՕմբուդսմենՀովիկ Ավանեսով

ԱՐՑԱԽՈՒՄ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ ԷԿՈՑԻԴԸ

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

2020 ԹՎԱԿԱՆԻ ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ 10-ԻՑ ՄԻՆՉԵՎ 2022 ԹՎԱԿԱՆԻ ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ 11-Ն ԸՆԿԱԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾ

Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովի՝ COP17-ի շրջանակներում, Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակը նախաձեռնում է հրապարակումների շարք՝ նպատակ ունենալով միջազգային հանրության ուշադրությունը հրավիրել Արցախում Ադրբեջանի կողմից իրականացված և շարունակվող բնապահպանական խախտումների ու էկոցիդի հնարավոր դրսևորումների վրա, փաստագրել դրանց հետևանքները և բարձրացնել պատասխանատվության ու արդարության վերականգնման հարցերը։

Այս նախաձեռնության նպատակն է ոչ միայն արձանագրել բնական միջավայրին հասցված վնասները, այլև ուսումնասիրել դրանց հնարավոր երկարաժամկետ հետևանքները, բարձրացնել միջազգային հանրության իրազեկվածությունը և պահանջել հետևողական, թափանցիկ ու մասնագիտական քննություն։ Բնապահպանական խնդիրների ուսումնասիրությունը պետք է հիմնված լինի փաստերի, գիտական մեթոդների, անկախ փորձագիտական գնահատումների և միջազգային իրավունքի համապատասխան սկզբունքների վրա։

Բնության դեմ ուղղված գործողությունները չեն կարող քողարկվել շինարարության, վերակառուցման կամ ենթակառուցվածքների զարգացման անվան տակ։

Ադրբեջանի կողմից ժամանակավորապես բռնազավթված Արցախի Հանրապետության տարածքում իրականացվող լայնածավալ շինարարական և ենթակառուցվածքային աշխատանքները լուրջ մտահոգություններ են առաջացնում տարածաշրջանի բնական միջավայրի պահպանության տեսանկյունից։ Նման աշխատանքները կարող են հանգեցնել բնական էկոհամակարգերի ոչնչացմանը, մասնատմանը կամ էական փոփոխությանը։ Դրանց բնապահպանական հետևանքները պահանջում են անկախ ուսումնասիրություն, պատշաճ փաստագրում և հանրային վերահսկողություն։

Այս գործընթացի վերաբերյալ առկա մտահոգություններն ընդգրկում են մի շարք լրջագույն բնապահպանական և մշակութային խնդիրներ, որոնք անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ամբողջական և համակարգված մոտեցմամբ։

1. Անտառահատումներ և բնական լանդշաֆտների արմատական փոփոխություն

Նոր ճանապարհների, թունելների, օդանավակայանների և ռազմական ենթակառուցվածքների կառուցման ընթացքում իրականացվող աշխատանքները վտանգում են Արցախի անտառային տարածքները, խաթարում հողային շերտերը, փոփոխում բնական ռելիեֆը և վնաս հասցնում երկար ժամանակի ընթացքում ձևավորված էկոհամակարգերին։

Անտառների ոչնչացումը պարզապես ծառերի կորուստ չէ։ Այն հանգեցնում է հողերի էրոզիայի վտանգի մեծացման, ջրային ռեժիմի փոփոխության, բնական կենսամիջավայրերի մասնատման և կլիմայական հավասարակշռության խաթարման։ Անտառային էկոհամակարգերի վրա նման միջամտությունների հետևանքները կարող են պահպանվել տասնամյակներ շարունակ՝ նույնիսկ շինարարական աշխատանքների ավարտից հետո։

Անտառների կորուստը միայն տվյալ տարածքի խնդիրը չէ․ այն կարող է խաթարել ամբողջ տարածաշրջանի բնապահպանական հավասարակշռությունը։

Հետևաբար, անտառային տարածքներում իրականացվող ցանկացած լայնածավալ միջամտություն պետք է ուղեկցվի բնապահպանական ազդեցության պատշաճ գնահատմամբ, մասնագիտական վերահսկողությամբ և վնասների կանխարգելման կամ նվազեցման միջոցառումներով։

2. Կենսաբազմազանության ոչնչացման վտանգ

Ծանր տեխնիկայի անվերահսկելի կիրառումը, անտառային գոտիների վերացումը և բնական տարածքների մասնատումը լուրջ վտանգներ են ստեղծում տարածաշրջանի բուսական ու կենդանական աշխարհի համար։ Նման միջամտությունները կարող են սահմանափակել կենդանիների բնական տեղաշարժը, խաթարել բազմացման պայմանները և ոչնչացնել բազմաթիվ տեսակների կենսամիջավայրերը։

Կենսաբազմազանության կորուստը չի սահմանափակվում մեկ առանձին տարածքով։ Էկոհամակարգերի փոխկապակցվածության պատճառով մեկ հատվածում իրականացված ավերիչ միջամտությունը կարող է բացասական հետևանքներ առաջացնել նաև հարակից տարածքներում՝ խաթարելով բնական համակարգերի ամբողջականությունը։

Հատկապես մտահոգիչ է այն հանգամանքը, որ առանց պատշաճ բնապահպանական ուսումնասիրությունների իրականացվող աշխատանքները կարող են հանգեցնել այնպիսի կորուստների, որոնց վերականգնումը չափազանց դժվար կամ գործնականում անհնար կլինի։

Կենսաբազմազանության պահպանումը պահանջում է ոչ միայն առանձին տեսակների պաշտպանություն, այլև դրանց բնական կենսամիջավայրերի, սննդային շղթաների և էկոհամակարգերի փոխկապակցվածության ապահովում։

Բնական միջավայրի ոչնչացումը կարող է անդառնալի հետևանքներ ունենալ ոչ միայն ներկա, այլև ապագա սերունդների համար։

3. «Վերակառուցման» և «զանգվածային թաղումների որոնման» աշխատանքների հետ կապված մշակութային և բնական միջավայրին հասցվող վնասները

«Վերակառուցման», հողային աշխատանքների և «զանգվածային թաղումների որոնման» անվան տակ իրականացվող գործողությունների վերաբերյալ հրապարակումները (https://www.facebook.com/edu.nkr.am/posts/350995373745455) մտահոգություններ են առաջացնում հայկական պատմական գերեզմանատների, հնագիտական վայրերի և եկեղեցիների շրջակայքի պահպանության առնչությամբ։ Հատուկ տեխնիկայի կիրառմամբ իրականացվող աշխատանքները կարող են վտանգել այդ տարածքների ամբողջականությունը՝ առաջացնելով պատմական ու հնագիտական շերտերի ոչնչացման կամ վնասման վտանգ։

Այս գործողությունների բնույթը, ծավալը և հետևանքները պահանջում են անկախ փաստագրում, հնագիտական մասնագիտական ուսումնասիրություն և համապատասխան փորձագիտական գնահատում։

Նման միջամտությունները մտահոգիչ են ոչ միայն իրենց հնարավոր բնապահպանական հետևանքներով, այլև պատմական հիշողության, հնագիտական շերտերի և մշակութային լանդշաֆտների պահպանության տեսանկյունից։ Պատմական գերեզմանատների ու հուշարձանների ոչնչացումը կարող է հանգեցնել անփոխարինելի տեղեկությունների կորստի՝ ապագա սերունդներին զրկելով անցյալի գիտական ուսումնասիրության հնարավորությունից։

Բնական և մշակութային ժառանգությունը փոխկապակցված արժեքներ են։ Պատմական հուշարձանների շրջակա լանդշաֆտների, գերեզմանատների և հնագիտական տարածքների պահպանությունը պետք է դիտարկվի որպես ընդհանուր ժառանգության պաշտպանության անբաժանելի բաղադրիչ։

Անվերահսկելի շինարարություն՝ առանց բնապահպանական ռիսկերի համապատասխան գնահատման

Ադրբեջանի կողմից ժամանակավորապես բռնազավթված Արցախի Հանրապետության տարածքում մեկնարկած լայնածավալ քաղաքաշինական և ճանապարհաշինական աշխատանքներն ընդգրկել են նաև Շուշիի, Հադրութի և այլ շրջանների անտառային տարածքները՝ հանգեցնելով բնական միջավայրի խաթարման, անտառածածկ տարածքների ոչնչացման և էկոհամակարգերի անդառնալի փոփոխությունների։ Այս գործընթացները մտահոգիչ են ոչ միայն բնապահպանական տեսանկյունից, այլև Արցախի պատմամշակութային ժառանգության պահպանության առումով, քանի որ շինարարական և հողային աշխատանքները հաճախ ուղեկցվում են պատմական հուշարձանների, գերեզմանոցների և այլ մշակութային արժեքների ոչնչացմամբ կամ դրանց պատմական միջավայրի խաթարմամբ։

Այս քաղաքականության հետևանքով ոչնչացվել է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Սղնախ գյուղի պատմական գերեզմանոցը, որը հիմնվել է 18-րդ դարի կեսերին և գործել մինչև օկուպացումը (https://monumentwatch.org/…/destruction-of-the…/)։

Նույն ճակատագրին է արժանացել նաև Մեխակավանի Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որի ոչնչացման փաստը հաստատվել է բրիտանական «Բի-բի-սի» հեռուստաընկերության պատրաստած տեսանյութով (https://www.facebook.com/ArtsakhOmbuds/posts/pfbid0ir4suD6xaASmqEkfN8vtuy3BhoYANxWjaH8inn4sdYc6zvy6D8bcLE2dngWzVyqDl)։

Ադրբեջանի այս քաղաքականությունը, ցավոք, շարունակվում է նաև մինչ օրս՝ դրսևորվելով Արցախի հայկական պատմամշակութային ժառանգության նկատմամբ իրականացվող հետևողական ոչնչացմամբ և համամարդկային արժեք ներկայացնող բազմաթիվ հուշարձանների վնասմամբ կամ իսպառ վերացմամբ։ Այս գործընթացները վտանգում են ոչ միայն հայկական մշակութային ինքնության նյութական վկայությունները, այլև մարդկության ընդհանուր պատմական հիշողության անբաժանելի մասը կազմող արժեքները։ Միևնույն ժամանակ, նման գործողությունների բնապահպանական ազդեցության գնահատման, անկախ մասնագիտական վերահսկողության և հանրության համար հասանելի, թափանցիկ հաշվետվողականության բացակայությունը կամ անբավարարությունը լուրջ մտահոգություններ է առաջացնում։ Ստեղծված իրավիճակն ընդգծում է միջազգային կառույցների հետևողական ներգրավվածության, փաստերի անկախ փաստագրման և մշակութային ու բնական ժառանգության պահպանության ոլորտում միջազգային պարտավորությունների կատարման նկատմամբ արդյունավետ վերահսկողության անհրաժեշտությունը։

Բնապահպանական ազդեցության գնահատումը ձևական ընթացակարգ չէ։ Այն բնական միջավայրին հասցվող վնասը կանխելու, նվազեցնելու և մեղմելու, ինչպես նաև հնարավոր այլընտրանքային լուծումները գնահատելու կարևոր նախապայման է։

Դարավոր լանդշաֆտների կտրուկ փոփոխությունը կարող է խաթարել բնական հավասարակշռությունը, մեծացնել հողերի դեգրադացման վտանգը և անդառնալիորեն փոխել տարածքների բնապահպանական բնութագրերը։

Ո՞վ է գնահատում այս վնասները։ Ո՞վ է վերահսկում բնական պաշարների օգտագործումը։ Ո՞վ է պատասխանատվություն կրում այն դեպքում, երբ ոչնչացված էկոհամակարգերն այլևս հնարավոր չի լինի վերականգնել։

Այս հարցերը չեն կարող անտեսվել կամ երկրորդական համարվել։ Դրանք վերաբերում են ոչ միայն Արցախի բնական միջավայրի ներկային, այլև տարածաշրջանի ապագային, կենսաբազմազանության պահպանությանը և բնության նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի հիմնարար սկզբունքներին։

Բնապահպանական վերահսկողության արդյունավետ մեխանիզմների բացակայությունը կարող է խորացնել արդեն իսկ առկա ռիսկերը՝ դժվարացնելով պատճառված վնասների ժամանակին բացահայտումը, գնահատումը և վերականգնման հնարավորությունների ուսումնասիրությունը։

Հանցագործությունների փաստագրում և անպատժելիության խնդիր

2022 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Արցախի դատախազությունը տվյալներ է ներկայացրել Եռակողմ հայտարարությունից մինչև 2022 թվականի սեպտեմբերի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից Արցախի Հանրապետության քաղաքացիների նկատմամբ արձանագրված հանցավոր դեպքերի վերաբերյալ։

Հրապարակված տեղեկության համաձայն՝

«2020 թ. նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունից մինչև 2022 թ. սեպտեմբերի 1-ը Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից արցախցիների նկատմամբ կատարվել է ընդհանուր 112 հանցագործություն, այդ թվում՝ հրկիզվել է 4 այգի, որոնց կապակցությամբ հարուցվել է 92 քրեական վարույթ» (https://iravaban.net/396315.html)։

Ներկայացված տվյալները վերաբերում են անվտանգության և քաղաքացիների իրավունքների խախտումների մասին հաղորդված դեպքերին։ Այգիների հրկիզման վերաբերյալ տեղեկությունը միաժամանակ ուշադրություն է հրավիրում մասնավոր սեփականության, գյուղատնտեսական ռեսուրսների և բնական միջավայրի պաշտպանության կարևոր խնդրի վրա։

Այգիների հրկիզումը միայն նյութական վնաս չէ։

Այն կարող է հանգեցնել ծառածածկ տարածքների կորստի, հողի որակի վատթարացման, բնական կենսամիջավայրերի խաթարման և մարդկանց՝ իրենց ապրուստի միջոցներից զրկվելու։ Հատկապես գյուղատնտեսությունից կախված համայնքների համար այգիների կորուստը կարող է ունենալ երկարաժամկետ սոցիալ-տնտեսական հետևանքներ։

Յուրաքանչյուր նման դեպք պետք է ուսումնասիրվի առանձին՝ պարզելու դեպքի հանգամանքները, պատճառված վնասի ծավալը և պատասխանատու անձանց հնարավոր մասնակցությունը։

Հանցագործությունների վերաբերյալ հրապարակված տվյալները պահանջում են հետևողական քննություն, իսկ բնապահպանական վնասների դեպքում անհրաժեշտ են նաև մասնագիտական գնահատում, վնասների ամբողջական փաստագրում և վերականգնման հնարավորությունների ուսումնասիրություն։

Պատասխանատվության ապահովումը պետք է հիմնված լինի փաստերի, ապացույցների և պատշաճ իրավական ընթացակարգերի վրա։

2022 թվականի դեկտեմբերի 3. «Բնապահպանական» պատրվակով ճանապարհի փակման դեպքը

03.12.2022

Արցախի տեղեկատվական շտաբը հայտնել է, որ Շուշի–Քարինտակ խաչմերուկի հատվածում քաղաքացիական հագուստով մի խումբ ադրբեջանցիներ, բնապահպանական պատճառաբանությամբ, փակել են Ստեփանակերտ–Գորիս մայրուղին։

Արցախի տեղեկատվական շտաբի հրապարակման համաձայն՝

«Ակնհայտ է, որ Ադրբեջանն այս քայլով դիմում է սադրանքի՝ Հայաստանի և Արցախի միջև ցամաքային կապի ընդհատման և խաղաղ բնակչությանը հոգեբանական ահաբեկչության ենթարկելու համար» (https://hetq.am/hy/article/150798)։

Այս դեպքը տեղի ունեցավ այն ժամանակահատվածում, երբ բնապահպանական հարցերը հայտնվել էին Արցախի շուրջ քաղաքական և հասարակական լարվածության կենտրոնում։

Հետևաբար, բնապահպանական մտահոգությունների իրական բնույթը, դրանց ներկայացման եղանակը և դրանց ուղեկցող գործողությունների նպատակները պետք է դիտարկվեն փաստերի, իրադարձությունների համատեքստի և անկախ գնահատման հիման վրա։

Բնապահպանությունը չպետք է դառնա քաղաքական ճնշման գործիք։

Եթե «բնապահպանական պահանջները» ներկայացվում են որպես ճանապարհների փակման և խաղաղ բնակչության բնականոն կյանքի խաթարման հիմնավորում, ապա անհրաժեշտ է քննության առնել՝ արդյոք դրանք իրականում ծառայում են բնության պահպանության նպատակին, թե օգտագործվում են քաղաքական ճնշում գործադրելու համար։

Բնության պաշտպանության գաղափարը չի կարող ծառայել մարդկանց ազատ տեղաշարժը սահմանափակելու, հումանիտար իրավիճակն ավելի ծանրացնելու կամ բնակչության նկատմամբ հոգեբանական ճնշում գործադրելու միջոց։

Բնապահպանական խնդիրները պետք է լուծվեն թափանցիկ, մասնագիտական և ստուգելի ընթացակարգերով, այլ ոչ թե խաղաղ բնակչության իրավունքների սահմանափակման հաշվին։

Արցախի բնական միջավայրի նկատմամբ իրականացվող լայնածավալ միջամտությունների վերաբերյալ հաղորդումները բարձրացնում են հիմնարար հարց. արդյո՞ք շինարարությունն ու ենթակառուցվածքների զարգացումը կատարվում են բնության պահպանության սկզբունքներին համապատասխան, թե՞ տնտեսական և քաղաքական նպատակները գերակայում են շրջակա միջավայրի պաշտպանության անհրաժեշտությանը։

Ճանապարհների, թունելների, օդանավակայանների և այլ կառույցների առկայությունն ինքնին չի կարող վկայել կայուն զարգացման մասին։ Եթե դրանց կառուցումն ուղեկցվում է անտառային տարածքների ոչնչացմամբ, կենդանական աշխարհի կենսամիջավայրերի մասնատմամբ և պատմական լանդշաֆտների խաթարմամբ, ապա այդ աշխատանքների բնապահպանական գինը պետք է դառնա հանրային և միջազգային վերահսկողության առարկա։

Ադրբեջանի իշխանություններից անհրաժեշտ է պահանջել հստակ, փաստարկված և ստուգելի պատասխաններ հետևյալ հարցերին.

Ի՞նչ տարածքներ են հատվել կամ էականորեն փոփոխվել։

Ի՞նչ ծավալի անտառային տարածքներ և բնական ռեսուրսներ են կորցվել։

Ի՞նչ բնապահպանական ազդեցության գնահատումներ են իրականացվել մինչև շինարարական աշխատանքների մեկնարկը։

Ի՞նչ տվյալներ կան վնասված էկոհամակարգերի, կենսաբազմազանության և հողային ծածկույթի փոփոխությունների վերաբերյալ։

Ի՞նչ միջոցներ են ձեռնարկվել պատճառված վնասը կանխելու, նվազեցնելու կամ վերականգնելու ուղղությամբ։

Ինչո՞ւ անկախ մասնագետներին և համապատասխան միջազգային կառույցներին հնարավորություն չի տրվել ուսումնասիրելու այդ տարածքները և ստուգելու ներկայացված տվյալները։

Այս հարցերի պատասխանները չեն կարող փոխարինվել ընդհանուր հայտարարություններով կամ շինարարական ծրագրերի վերաբերյալ քարոզչական հաղորդագրություններով։ Անհրաժեշտ են փաստեր, քարտեզագրում, արբանյակային պատկերների համեմատական վերլուծություն, տեղանքի մասնագիտական ուսումնասիրություններ և հրապարակային հաշվետվողականություն։

Բնապահպանական վնասը չի դադարում գոյություն ունենալ այն պատճառով, որ դրա մասին լռում են։ Այն չի անհետանում քաղաքական հայտարարությունների հետևում և չի դառնում ընդունելի միայն այն պատճառով, որ ներկայացվում է որպես տնտեսական զարգացում։

Եթե բնական միջավայրին հասցված վնասը հաստատվում է անկախ և գիտականորեն հիմնավորված ուսումնասիրություններով, ապա անհրաժեշտ է գնահատել դրա ծավալները, պատճառները, հնարավոր պատասխանատուներին և վերականգնման իրատեսական ուղիները։

Իսկ եթե առկա են դիտավորության, համակարգված ոչնչացման կամ այլ ծանր խախտումների վերաբերյալ հիմնավոր տվյալներ, դրանք պետք է դառնան պատշաճ իրավական քննության առարկա։

Անպատժելիությունը չպետք է դառնա բնության ոչնչացման համար պարարտ հող։

Բնապահպանական վնասների փաստագրումը պահանջում է ոչ միայն արձանագրել արդեն կատարվածը, այլև կանխել նոր վնասները, ապահովել տեղեկատվության թափանցիկությունը և ձևավորել պատասխանատվության իրական ու արդյունավետ մեխանիզմներ։

Միջազգային հանրության և մասնագիտական կառույցների պատասխանատվությունը

Արցախի բնական միջավայրի պահպանության հարցը չպետք է սահմանափակվի քաղաքական հայտարարություններով։ Անհրաժեշտ է, որ միջազգային բնապահպանական կազմակերպությունները, գիտական հաստատությունները, համապատասխան միջազգային կառույցներն ու անկախ փորձագետները հետևողականորեն ուսումնասիրեն հրապարակված տվյալները, նպաստեն փաստերի ստուգմանը և ապահովեն մասնագիտական գնահատումների իրականացումը։

Անհրաժեշտ է շարունակել արբանյակային մշտադիտարկումը։

Արբանյակային պատկերների համեմատական վերլուծությունը կարող է նպաստել անտառածածկ տարածքների փոփոխությունների, նոր ճանապարհների և շինարարական հրապարակների առաջացման, հողային ծածկույթի խաթարման ու բնական լանդշաֆտների փոփոխությունների բացահայտմանը։

Ժամանակային տարբեր հատվածներում արված արբանյակային պատկերների համադրումը հնարավորություն է տալիս արձանագրելու տարածքի արտաքին տեսքի փոփոխությունները, քարտեզագրելու հնարավոր վնասված հատվածները և որոշելու այն վայրերը, որոնք լրացուցիչ ուսումնասիրության կարիք ունեն։

Միևնույն ժամանակ, արբանյակային տվյալները պետք է համադրվեն տեղանքի ուսումնասիրությունների, գիտական մեթոդների և անկախ փորձագիտական գնահատումների հետ։

Միայն նման համապարփակ մոտեցումը կարող է ապահովել փաստերի հավաստիությունը և ստեղծել վնասների գնահատման ու պատասխանատվության հարցը բարձրացնելու ամուր հիմք։

Միջազգային կառույցներից պահանջվում է՝

Նպաստել Արցախի բնական միջավայրի վիճակի անկախ և մասնագիտական ուսումնասիրությանը։

Ապահովել անտառահատումների, հողերի դեգրադացման և կենսաբազմազանության փոփոխությունների պատշաճ փաստագրումը։

Պահանջել բնապահպանական ազդեցության գնահատումների և համապատասխան տվյալների հրապարակումը։

Ուսումնասիրել բնապահպանական վնասների և մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրների փոխկապակցվածությունը։

Աջակցել վնասների կանխարգելման, մեղմման և հնարավոր վերականգնման ծրագրերի մշակմանն ու իրականացմանը։

Առկա ապացույցների հիման վրա գնահատել միջազգային բնապահպանական իրավունքի կիրառելիությունը և համապատասխան պատասխանատվության մեխանիզմները։

Աջակցել անկախ մշտադիտարկման և հրապարակային հաշվետվողականության արդյունավետ մեխանիզմների ձևավորմանը։

Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն Հովիկ Ավանեսովը պահանջում է փաստագրում, թափանցիկություն և պատասխանատվություն։

Արցախի բնական միջավայրի պահպանությունը զուտ տեղական նշանակության խնդիր չէ։ Այն առնչվում է կենսաբազմազանության պաշտպանությանը, պատմական լանդշաֆտների պահպանությանը և ապագա սերունդների՝ առողջ ու անվտանգ միջավայրում ապրելու իրավունքին։

Բնության ոչնչացումը չի կարող արդարացվել քաղաքական նպատակահարմարությամբ, տնտեսական շահերով կամ ենթակառուցվածքային ծրագրերի անհրաժեշտությամբ։ Որևէ ծրագիր չի կարող համարվել կայուն, եթե դրա իրականացման ընթացքում անտեսվում են շրջակա միջավայրի պաշտպանության սկզբունքները, իսկ պատճառված վնասների իրական ծավալները մնում են չուսումնասիրված և չհրապարակված։

Արցախի բնական միջավայրի նկատմամբ իրականացված և շարունակվող խախտումները պետք է ուսումնասիրվեն, փաստագրվեն և գնահատվեն անկախ մասնագիտական չափանիշներով։ Հաստատված վնասների դեպքում անհրաժեշտ է պահանջել դրանց կանխարգելում, հնարավոր վերականգնում և իրավական պատասխանատվության հարցի պատշաճ քննություն։

Արցախի բնական հարստությունների, անտառների, կենդանական ու բուսական աշխարհի և պատմական լանդշաֆտների պահպանությունը պետք է դիտարկվի որպես բնապահպանական, մշակութային և միջազգային պատասխանատվության կարևորագույն խնդիր։

Անհրաժեշտ է ոչ միայն արձանագրել բնությանը հասցված վնասները, այլև ապահովել դրանց անկախ ուսումնասիրությունը, կանխել հետագա կորուստները և հասնել այն բանին, որ բնապահպանական խախտումները չմնան անպատասխան։

Բնությունը չի ճանաչում քաղաքական սահմաններ։

Անտառների կորուստը չի սահմանափակվում մեկ սերնդի ժամանակով։

Կենսաբազմազանության ոչնչացումը կարող է անդառնալի հետևանքներ ունենալ։

Իսկ պատասխանատվության բացակայությունը մեծացնում է նման վնասների կրկնության վտանգը։

Cultural Heritage Ombudsman of Artsakh Hovik Avanesov

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

ECOCIDE IN ARTSAKH PERPETRATED BY AZERBAIJAN

PART TWO

THE PERIOD FROM 10 NOVEMBER 2020 TO 11 DECEMBER 2022

On the occasion of the seventeenth meeting of the Conference of the Parties to the Convention on Biological Diversity (COP17), the Office of the Ombudsman for Cultural Heritage of Artsakh is launching a series of publications aimed at drawing the attention of the international community to environmental violations and potential manifestations of ecocide attributable to Azerbaijan in Artsakh, documenting their consequences, and raising questions concerning accountability and the restoration of justice.

The initiative seeks not only to document damage inflicted on the natural environment, but also to examine its potential long-term consequences, raise international awareness, and call for a rigorous, transparent, and professionally conducted investigation. The examination of environmental issues must be grounded in verifiable evidence, scientific methodologies, independent expert assessments, and the relevant principles of international law.

Acts that harm the natural environment must not be concealed behind the rhetoric of construction, reconstruction, or infrastructure development.

Large-scale construction and infrastructure projects undertaken in the territory of the Republic of Artsakh, which remains under Azerbaijan’s occupation, raise serious concerns regarding the protection of the region’s natural environment. Such activities may result in the destruction, fragmentation, or substantial alteration of natural ecosystems. Their environmental consequences require independent investigation, appropriate documentation, and public scrutiny.

The concerns surrounding these developments encompass several serious environmental and cultural issues that must be examined through a comprehensive and systematic approach.

1. Deforestation and the Radical Transformation of Natural Landscapes

Construction activities associated with new roads, tunnels, airports, and military infrastructure pose risks to Artsakh’s forested areas, disturb soil layers, alter natural landforms, and damage ecosystems that have evolved over extended periods.

The destruction of forests represents far more than the loss of trees. It increases the risk of soil erosion, alters hydrological regimes, fragments natural habitats, and disrupts climatic equilibrium. The consequences of such interventions in forest ecosystems may persist for decades, even after construction has been completed.

Forest loss is not merely a local environmental problem; it can disrupt the ecological balance of an entire region.

Accordingly, any large-scale intervention in forested areas must be accompanied by an adequate environmental impact assessment, professional oversight, and measures designed to prevent, avoid, or mitigate environmental damage.

2. The Risk of Biodiversity Loss

The uncontrolled use of heavy machinery, the removal of forested areas, and the fragmentation of natural landscapes pose serious threats to the region’s flora and fauna. Such interventions may restrict wildlife movement, disrupt breeding conditions, and destroy habitats upon which numerous species depend.

Biodiversity loss is not confined to a single geographical area. Because ecosystems are interconnected, destructive interventions in one location may generate adverse consequences in adjacent areas, undermining the integrity of natural systems as a whole.

Of particular concern is the possibility that activities undertaken without adequate environmental studies may result in losses that would be extremely difficult, or practically impossible, to reverse.

The conservation of biodiversity requires not only the protection of individual species but also the preservation of their natural habitats, food webs, and the ecological relationships that sustain interconnected ecosystems.

The destruction of the natural environment may have irreversible consequences not only for present generations but also for those yet to come.

3. Damage to the Cultural and Natural Environment Associated with “Reconstruction” and “Searches for Mass Graves”

Reports concerning activities conducted under the pretexts of “reconstruction,” earthworks, and “searches for mass graves” (https://www.facebook.com/edu.nkr.am/posts/350995373745455) raise concerns regarding the protection of Armenian historical cemeteries, archaeological sites, and the surroundings of churches. Activities involving heavy machinery may threaten the integrity of these locations and create a risk of destroying or damaging historical and archaeological strata.

The nature, scale, and consequences of these operations require independent documentation, specialised archaeological investigation, and appropriate expert assessment.

Such interventions are concerning not only because of their potential environmental impacts, but also because of the risks they pose to historical memory, archaeological deposits, and cultural landscapes. The destruction of historic cemeteries and monuments may result in the irreversible loss of invaluable historical and archaeological information, depriving future generations of opportunities for the scientific study of the past.

Natural and cultural heritage constitute interconnected values. The protection of landscapes surrounding historic monuments, cemeteries, and archaeological sites must be recognised as an integral component of safeguarding our shared heritage.

Uncontrolled Construction in the Absence of Adequate Environmental Risk Assessment

Large-scale urban development and road construction projects initiated in the territory of the Republic of Artsakh under Azerbaijan’s occupation have also affected forested areas in Shushi, Hadrut, and other districts. These activities have raised concerns about environmental degradation, the destruction of forest cover, and potentially irreversible alterations to ecosystems.

The implications of these developments extend beyond environmental protection to the preservation of Artsakh’s historical and cultural heritage. Construction and earthworks may also be accompanied by the destruction of historic monuments, cemeteries, and other cultural assets, or by the disruption of their historical settings.

As a consequence of this policy, the historic cemetery in the village of Syghnakh, in the Askeran district of the Republic of Artsakh, was destroyed. Established in the mid-eighteenth century, the cemetery remained in use until the occupation (https://monumentwatch.org/…/destruction-of-the…/).

The Zoravor Surb Astvatsatsin Church in Mekhakavan suffered a similar fate. Its destruction was documented in a video report produced by the British Broadcasting Corporation (BBC) (https://www.facebook.com/ArtsakhOmbuds/posts/pfbid0ir4suD6xaASmqEkfN8vtuy3BhoYANxWjaH8inn4sdYc6zvy6D8bcLE2dngWzVyqDl ).

Unfortunately, this policy continues to raise serious concerns, including the systematic destruction of Armenian historical and cultural heritage in Artsakh and the damage to, or complete obliteration of, numerous monuments of universal cultural significance. These developments threaten not only the tangible material evidence of Armenian cultural identity but also heritage assets that form an integral part of humanity’s collective historical memory.

At the same time, the absence or inadequacy of environmental impact assessments, independent professional oversight, and transparent, publicly accessible reporting mechanisms raises serious concerns. The situation underscores the need for sustained international engagement, independent documentation of the available evidence, and effective monitoring of compliance with international obligations concerning the protection of both cultural and natural heritage.

Environmental impact assessment is not a mere procedural formality. It is an essential prerequisite for preventing, minimising, and mitigating environmental damage, as well as for evaluating possible alternatives to proposed activities.

The radical transformation of centuries-old landscapes may disrupt ecological equilibrium, increase the risk of land degradation, and irreversibly alter the environmental characteristics of affected areas.

Who assesses this damage? Who oversees the use of natural resources? Who bears responsibility when destroyed ecosystems can no longer be restored?

These questions cannot be ignored or relegated to secondary importance. They concern not only the present state of Artsakh’s natural environment but also the region’s future, the conservation of biodiversity, and the fundamental principles governing responsible stewardship of the natural world.

The absence of effective environmental monitoring mechanisms may exacerbate existing risks, making it more difficult to identify and assess damage in a timely manner and to investigate the feasibility of environmental restoration.

Documentation of Alleged Offences and the Problem of Impunity

On 5 September 2022, the Prosecutor’s Office of Artsakh published information concerning reported criminal incidents involving Azerbaijani armed forces and citizens of the Republic of Artsakh during the period from the issuance of the Trilateral Statement until 1 September 2022.

According to the published information:

“From the 9 November 2020 Trilateral Statement until 1 September 2022, a total of 112 crimes against Artsakh Armenians were committed by the Azerbaijani armed forces, including the burning of four orchards, in connection with which 92 criminal proceedings were initiated” (https://iravaban.net/396315.html).

The reported figures concern alleged violations of security and citizens’ rights. The information regarding the burning of orchards also draws attention to the protection of private property, agricultural resources, and the natural environment.

The burning of orchards is more than a matter of material loss.

It may result in the loss of tree cover, deterioration of soil quality, disruption of natural habitats, and the deprivation of livelihoods. For communities that depend heavily on agriculture, the destruction of orchards may have long-term socioeconomic consequences.

Each such incident must be investigated individually to establish the circumstances, determine the extent of the damage, and assess the possible involvement of those responsible.

Published information concerning alleged criminal offences requires thorough follow-up investigations. Where environmental damage is involved, it is also necessary to conduct professional assessments, comprehensively document the harm, and examine the feasibility of restoration.

Accountability must be established on the basis of facts, evidence, and due legal process.

3 December 2022: The Blocking of a Road Under the Pretext of Environmental Protection

3 December 2022

The Artsakh Information Headquarters reported that a group of Azerbaijanis wearing civilian clothing had blocked the Stepanakert–Goris highway near the Shushi–Karin Tak junction, citing environmental concerns.

According to the statement published by the Artsakh Information Headquarters:

“It is evident that Azerbaijan is resorting to provocation through this action, with the aim of severing the land connection between Armenia and Artsakh and subjecting the civilian population to psychological intimidation” (https://hetq.am/hy/article/150798).

This incident occurred at a time when environmental issues had become a focal point of political and public tensions surrounding Artsakh.

Accordingly, the substantive nature of environmental concerns, the manner in which they are presented, and the objectives of the actions accompanying them must be examined on the basis of evidence, the broader context of events, and independent assessment.

Environmental protection must not be instrumentalised as a tool of political coercion.

Where “environmental demands” are invoked to justify road blockades and the disruption of civilian life, it is necessary to investigate whether those demands genuinely serve the purpose of environmental conservation or are being used as an instrument of political pressure.

The principle of environmental protection cannot legitimately be used as a pretext for restricting freedom of movement, aggravating an already difficult humanitarian situation, or exerting psychological pressure on a civilian population.

Environmental issues must be addressed through transparent, professional, and verifiable procedures-not at the expense of the rights of civilians.

Reports concerning large-scale interventions in Artsakh’s natural environment raise a fundamental question: Are construction and infrastructure development being carried out in accordance with environmental protection principles, or are economic and political objectives being prioritised over the imperative to safeguard the environment?

The mere existence of roads, tunnels, airports, and other infrastructure does not, in itself, constitute evidence of sustainable development. Where construction is accompanied by the destruction of forests, fragmentation of wildlife habitats, and degradation of historic landscapes, the environmental costs of such activities must be subject to public scrutiny and international oversight.

The Azerbaijani authorities must be called upon to provide clear, substantiated, and verifiable answers to the following questions:

Which areas have been cleared, excavated, or substantially altered?

What extent of forest cover and what quantities of natural resources have been lost?

What environmental impact assessments were conducted before construction activities commenced?

What data are available concerning damaged ecosystems, changes in biodiversity, and alterations to soil cover?

What measures have been taken to prevent, minimise, mitigate, or remedy the resulting damage?

Why have independent experts and relevant international organisations not been granted access to examine these areas and verify the information presented?

These questions cannot be adequately addressed through general statements or publicity materials promoting construction projects. What is required is verifiable evidence, geographical mapping, comparative analysis of satellite imagery, professional field investigations, and public accountability.

Environmental damage does not cease to exist because it goes unreported. It does not disappear behind political declarations, nor does it become acceptable simply because it is presented as economic development.

Where damage to the natural environment is substantiated through independent and scientifically robust investigations, its extent, causes, potential attribution, and realistic pathways to restoration must be assessed.

Where credible evidence indicates intentional conduct, systematic destruction, or other serious violations, such evidence must be subject to appropriate legal investigation.

Impunity must not become fertile ground for the destruction of nature.

Documenting environmental harm requires more than recording what has already occurred. It also requires preventing further damage, ensuring transparency of information, and establishing genuine and effective mechanisms of accountability.

The Responsibility of the International Community and Professional Institutions

The protection of Artsakh’s natural environment must not be confined to political declarations. International environmental organisations, scientific institutions, relevant international bodies, and independent experts must systematically examine published information, contribute to the verification of evidence, and facilitate rigorous professional assessments.

Satellite-based environmental monitoring must continue.

Comparative analysis of satellite imagery can help identify changes in forest cover, the emergence of new roads and construction sites, disturbances to soil cover, and alterations to natural landscapes.

Comparing satellite imagery acquired at different points in time makes it possible to document changes in the visible characteristics of an area, map potentially affected locations, and identify sites requiring further investigation.

At the same time, satellite-derived data must be corroborated through field investigations, scientific methodologies, and independent expert assessments. Only such a comprehensive approach can strengthen the reliability of the evidence and provide a sound basis for assessing environmental damage and pursuing accountability.

The international community and relevant institutions must be urged to:

Facilitate independent and professional assessments of the condition of Artsakh’s natural environment.

Ensure the proper documentation of deforestation, land degradation, and changes in biodiversity.

Call for the publication of environmental impact assessments and the disclosure of relevant underlying data.

Examine the interrelationship between environmental damage and the protection of cultural heritage.

Support the development and implementation of programmes to prevent, mitigate, and, where feasible, remediate environmental damage.

Assess the applicability of international environmental law and the relevant accountability mechanisms on the basis of available evidence.

Support the establishment of effective independent monitoring and public reporting mechanisms.

Hovik Avanesov, Ombudsman for Cultural Heritage of Artsakh, Calls for Documentation, Transparency, and Accountability

The protection of Artsakh’s natural environment is not merely a matter of local concern. It is intrinsically connected to biodiversity conservation, the preservation of historic landscapes, and the right of future generations to live in a healthy and safe environment.

The destruction of nature cannot be justified by political expediency, economic interests, or the perceived necessity of infrastructure projects. No project can be considered sustainable if environmental protection principles are disregarded during its implementation and the actual extent of the resulting damage remains uninvestigated and undisclosed.

Reported and ongoing violations affecting Artsakh’s natural environment must be independently investigated, systematically documented, and assessed against recognised professional standards. Where damage is established, measures must be sought to prevent further harm, pursue feasible restoration, and ensure that questions of legal responsibility are properly examined.

The protection of Artsakh’s natural resources, forests, flora and fauna, and historic landscapes must be recognised as a matter of fundamental environmental, cultural, and international responsibility.

It is necessary not only to document the damage inflicted on nature but also to ensure independent investigation, prevent further losses, and establish mechanisms through which environmental violations cannot go unanswered.

Nature recognises no political boundaries.

The consequences of forest loss extend far beyond the lifetime of a single generation.

The destruction of biodiversity may produce irreversible consequences.

The absence of accountability increases the risk that such damage will be repeated.

#Artsakh#Ecocide#EnvironmentalProtection#Biodiversity#COP17#COP17Armenia#CulturalHeritage#SatelliteMonitoring