Tech
Աստղագետները գտել են «պակասող օղակը». միջին զանգվածի սև խոռոչը հոշոտել և կլանել է աստղին
Աստղագետները հայտնաբերել են եզակի իրադարձություն՝ աստղի պատռումը միջին զանգվածի սև խոռոչի կողմից, որը, ըստ ամենայնի, պատկանում է վաղուց փնտրվող «միջանկյալ» սև խոռոչների դասին։ Այս իրադարձությունը, որը ստացել է AT2022zod նշանակումը, դարձել է նմանատիպ սև խոռոչի առաջին համոզիչ թեկնածուն, որը գտնվում է գալակտիկայի կենտրոնից դուրս։ Դիտարկումները հրապարակվել են The Astronomical Journal-ում։
Ի՞նչ է տեղի ունեցել AT2022zod-ի հետ
2022 թվականի հոկտեմբերին SDSS J105602.80+561214.7 գալակտիկայում, որը գտնվում է մեզնից 1,5 միլիարդ լուսատարի հեռավորության վրա, բռնկվել է անսովոր կարճ և պայծառ օպտիկական ազդանշան։ Այն տևել է ընդամենը մեկ ամսից մի փոքր ավելի՝ հոկտեմբերի 13-ից նոյեմբերի 18-ը, և արագ մարել է։ Սովորաբար նման բռնկումները, որոնք կոչվում են մակընթացային քայքայման իրադարձություններ (Tidal Disruption Events — TDE), տևում են հարյուրավոր օրեր կամ նույնիսկ տարիներ։
Առանցքային պահն այն է, որ բռնկումը տեղի է ունեցել ոչ թե գալակտիկայի կենտրոնում, որտեղ սովորաբար գտնվում է գերզանգվածային սև խոռոչը, այլ դրանից մոտ 10,000 լուսատարի հեռավորության վրա։ Սա անմիջապես հուշել է, որ «մեղավորը» ոչ թե միլիոնավոր արեգակնային զանգվածներով կենտրոնական հսկան է, այլ շատ ավելի թեթև օբյեկտ։
«AT2022zod-ն օժտված է TDE-ի բոլոր բնութագրերով՝ բռնկում, որը մենք տեսնում ենք, երբ աստղը պատռվում է սև խոռոչի հետ փոխազդեցության ժամանակ։ Նման իրադարձություններն ընդհանուր առմամբ հազվադեպ են, բայց քանի որ գրեթե յուրաքանչյուր գալակտիկայի կենտրոնում ակնկալվում է գերզանգվածային սև խոռոչ, TDE-ները սովորաբար տեղի են ունենում հենց այնտեղ», — բացատրել է խմբի ղեկավար Քրիստեն Դեյջը Քերթինի համալսարանից (Ավստրալիա)։ «Սակայն AT2022zod-ը փոքր-ինչ շեղված է միջուկից և շատ կարճ է՝ համեմատած այլ TDE-ների հետ, միևնույն ժամանակ մնալով բարձր էներգետիկ»։
Ինչու՞ է սա «միջանկյալ» սև խոռոչ
Սև խոռոչները բաժանվում են երեք դասի.
- Աստղային (3–100 արեգակնային զանգված, առաջանում են զանգվածեղ աստղերի կոլապսից).
- Գերզանգվածային (միլիոնավոր-միլիարդավոր արեգակնային զանգվածներ, գտնվում են գալակտիկաների կենտրոններում).
- Միջանկյալ (հարյուրավոր-տասնյակ հազարավոր արեգակնային զանգվածներ)՝ տեսականորեն առաջինի և երկրորդի միջև «պակասող օղակը»։
Երկար ժամանակ միջանկյալ սև խոռոչները մնում էին հիպոթետիկ, քանի որ դրանք գտնելը գրեթե անհնար է։ Քրիստեն Դեյջը խոստովանում է. «Կարծում եմ՝ հնարավոր չէ թերագնահատել, թե որքան վատ ենք մենք միջանկյալ սև խոռոչների որոնման հարցում։ Մենք հիանալի գտնում ենք գերզանգվածայինները, աստղայինների հարցում ավելի լավն ենք դառնում, բայց միջանկյալների թեկնածուները, որոնք գոնե որոշակի համաձայնություն են ստացել գիտական հանրության կողմից, ես կարող եմ հաշվել մեկ ձեռքի մատների վրա»։
TDE-ի տևողությունը համեմատական է սև խոռոչի զանգվածին. որքան թեթև է օբյեկտը, այնքան արագ է այն «ուտում» աստղին։ AT2022zod-ը տևել է ընդամենը մեկ ամիս. սա ռեկորդային քիչ է 1,5 միլիարդ լուսատարի հեռավորության վրա գտնվող իրադարձությունների համար։ Հենց կարճ տևողությունը և գալակտիկայի կենտրոնից շեղումն են այն դարձրել միջանկյալ սև խոռոչի թիվ 1 թեկնածուն։
Որտե՞ղ այն կարող էր գտնվել
Ամենայն հավանականությամբ, բռնկումը տեղի է ունեցել շատ խիտ աստղային կուտակման ներսում՝ կամ գնդաձև կուտակման մեջ, կամ ուլտրաոմպակտ թզուկ գալակտիկայում (UCD)։ Նման վայրերում աստղերն այնքան խիտ են դասավորված, որ դրանցից մեկի՝ սև խոռոչին մոտենալու հավանականությունը շատ ավելի մեծ է, քան սովորական գալակտիկական դաշտում։
Գնդաձև կուտակումները և UCD-ները «սև խոռոչների ֆաբրիկաներ» են. դրանցում հաճախ տեղի են ունենում բախումներ ու միաձուլումներ, որոնք կարող են ստեղծել միջին զանգվածի օբյեկտներ։
Ի՞նչ է սպասվում հետո
AT2022zod-ի հայտնագործությունը նոր հուշում է տալիս միջանկյալ սև խոռոչների որոնման համար. դրանք պետք է փնտրել հենց գալակտիկաների միջուկներից դուրս գտնվող խիտ աստղային կուտակումներում։ Երբ 2025 թվականին գործարկվի Վերա Ռուբինի աստղադիտարանը (LSST), այն կկարողանա տասնամյակի ընթացքում սկանավորել միլիոնավոր աստղակույտեր 330 միլիոն լուսատարի շառավղով, և եթե միջանկյալ սև խոռոչները գոյություն ունեն, դրանք պետք է դրսևորվեն նմանատիպ կարճ TDE-ների միջոցով։
Կարճ ասած
Աստղագետները գտել են եզակի AT2022zod իրադարձությունը՝ աստղի պատռման կարճ (ընդամենը մեկ ամիս) բռնկում, որը տեղի է ունեցել ոչ թե գալակտիկայի կենտրոնում, այլ դրանից 10,000 լուսատարի հեռավորության վրա։ Կարճ տևողությունը և շեղումը մատնանշում են միջին զանգվածի սև խոռոչի առկայությունը (հարյուրավոր-հազարավոր արեգակնային զանգվածներ)՝ «պակասող օղակը» աստղային և գերզանգվածային սև խոռոչների միջև։ Բռնկումը, հավանաբար, տեղի է ունեցել խիտ աստղային կուտակման մեջ։ Այս հայտնագործությունը տալիս է միջանկյալ սև խոռոչների որոնման նոր միջոց՝ կարճատև off-nuclear TDE-ների միջոցով։